Unforgettable Vojvodina

Provincial Secretariat for Agriculture, Water Management and Forestry and Vojvodina Investment Promotion – VIP have launched the Program for enhancing of competitiveness of the agro-food companies of Vojvodina with the support of Government of Japan and Japan International Cooperation Agency (JICA). In few past months, expert from Japan, Mr Tadaaki Tanaka, worked with selected local agro-food companies with the aim to increase their production, export and competitive capability. We had the pleasure to host him in our office and to work with him. Here is what he wrote for our blog:

I did not know anything about Serbia until coming over here except Dragan Stojkovic (Pixy) and Novak Djokovic. I have given some advices for five food processing companies which are FRUCTUS, MARA, NECTAR, NEOPLANTA, and PATENTTanaka to improve their operations and realized they all have strong desire to become better. Five companies were selected through exchange of e-mail and TV conference with VIP staffs before I came here. Tailor-made advices have been given according to the scale of company, their requests, and our observations.

I did not have any problem to communicate with them through the project because all understand English perfectly. It was my big surprise because it happened neither in Dominican Republic nor in Vietnam where I worked before for two years respectively. All staffs of five companies are well educated and smart enough to manage their jobs and have strong commitment to improvement. That is why they listened to my advices. Although my assignment is only six months, progress of some companies was remarkable due to their dedications. Needless to say improvement is endless; therefore, they have to continue to implement PDCA cycle. All companies have a lot of potential to compete in global market and it is recommended to have concrete plan what market should be focused on.

I enjoyed working at VIP very much. All staffs are very supportive and friendly. It is no doubt that I cannot do my job smoothly without their help. Novi Sad is a nice city to live and has a lot of green with fresh air. I could enjoy jogging along side the Danube river every day. Food is also very nice. I love Kajmak very much and would like to introduce this tasty food to Japanese market.

I would like to support to increase export of Serbian products to Japan and to promote investment to Serbia from now on. Finally I would like to thank all related persons for your great support.

JICA senior volunteer at VIP Tadaaki Tanaka

Posted in Uncategorized | Leave a comment

Proteklu godinu obeležio je veliki pad stranih investicija u celom svetu, oporavak tek 2014.

Prethodna, 2012. godina, obeležena je globalno značajnim padom stranih direktnih investicija (SDI) . Oporavak od ekonomske krize započet 2010. i 2011. trajaće duže nego što se očekivalo, kaže ovogodišnji „Izveštaj UNCTAD-a o svetskim investicijama za 2013“.

UNCTAD, odeljenje Ujedinjenih nacija za trgovinu i razvoj, koje u kontinuitetu od 1991.godine jednom godišnje objavljuje izveštaje o svetskim investicijama, konstatuje da su 2012. godine zemlje u razvoju prvi put imale više uspeha u privlačenju SDI od razvijenih zemalja. U nedavno objavljenoj publikaciji “World Investment Report 2013“ navodi se da se devet ekonomija  u razvoju, među kojima i Čile, Meksiko, Koreja, Singapur i Kina, našlo među 20 zemalja u koje je došlo najviše investicija. One su apsorbovale 142 milijarde dolara više od razvijenih zemalja.

Top 20 host economies

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

U Evropi su veliki pad SDI zabeležile Belgija i Nemačka, koja je sa 49 milijardi dolara SDI u 2011. pala na samo 6,6 milijardi u 2012.godini. Priliv u zemljama južne Evrope, među kojima su i zemlje pogođene državnim dugom: Grčka, Italija, Portugalija i Španija, više je nego prepolovljen u  prošloj godini. Globalno, SDI su sa 1,65 biliona dolara u 2011. pale na 1,35 biliona dolara u 2012.

I ovogodišnje istraživanje magazina FDI Intelligence, istog onog koji je Vojvodinu pre dve godine proglasio za četvrti region u Evropi u kategoriji efektivnosti troškova ulaganja, potvrđuje da je u 2012.godini došlo do zastoja u oporavku od krize. Prema njihovom „Izveštaju o stranim za investicijama za 2013.godinu“ („The FDI Report 2013“), broj SDI projekata opao je za 16,38% u 2012.godini, dok je 2011. godina beležila rast od 8,54% u odnosu na 2010. Manje direktnih stranih investicija objašnjava se, između ostalog, sporijim privrednim rastom u Kini, koji je doveo do toga da kompanije smanje kapitalno intezivne investicije. Prema ovom izveštaju, u Evropi su SDI u 2012. pale za čak više od 20%, a to se najviše osetilo u Nemačkoj, dok su jedino Poljska i Španija osetile porast  u prilivu stranih investicija.

Kada su sektori u pitanju, u Evropi je u 2012. po pitanju stranih ulaganja ICT sektor bio na prvom mestu (na drugom mestu 2011.), apsorbujući gotovo četvrtinu SDI.  Poslovne i finansijske usluge pale su na drugo mesto, što je odraz slabosti finansijskog sektora u Evropi, mada one i dalje čine petinu SDI projekata u regionu. Saobraćaj i skladištenje skočili su sa 5. na 3. mesto. Dok je pet najjačih sektora doživelo pad u broju projekata i visini investicija, nafta i prirodni gas zadržali su isti nivo iz 2011, dok su obnovljivi izvori energije zabeležili veći broj projekata.

slika 1 slika 2

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Prognoze

Prema UNCTAD-u, nivo SDI će i u ovoj godini ostati na nivou iz 2012. godine, a nešto veći priliv očekuje se tek 2014, kada bi nivo SDI mogao dostići 1,6 biliona dolara, odnosno 1,8 biliona dolara u 2015. Značajni rizici i dalje postoje, uključujući tu i slabost globalnog finansijskog sistema, slabijeg rasta u EU i značajne političke neizvesnosti u oblastima koje su ključne za poverenje investitora.

Ovaj scenario zasniva se na različitim pokazateljima, između ostalog i na UNCTAD-ovom Istraživanju o mogućnostima svetskih ulaganja 2013 – 2013 (World’s Investment Prospect Survey 2013-2015), ekonometrijskom modelu za predviđanje priliva SDI. Cilj ovog istraživanja je da pruži uvid u srednjeročni priliv SDI i ove godine je poslat na adrese menadžera 5000 internacionalnih kompanija, kao i profesionalaca u 245 nacionalnih agencija za promociju SDI. Kroz odgovore, oni su davali svoje viđenje globalne investicione klime, očekivane promene u njihovim kompanijama po pitanju SDI rashoda, internacionalizacije itd. I stručnjaci u IPA agencijama davali su svoje viđenje investicione klime u svetu i svoje mišljenje o tome koje zemlje-investitori najviše obećavaju.

Rezultati su pokazali da agencije zemalja u razvoju imaju velika očekivanja za mašinsku i tekstilnu industriju. I pored neizvesnosti, više od polovine ispitanika iz zemalja u razvoju i oko 40% njih iz razvijenih zemalja predviđa povećanje priliva SDI.

Promising industries

Iako su zemlje u razvoju postale bolji investitori, većina agencija vidi internacionalne kompanije razvijenih zemalja kao izvor SDI koji najviše obećava na srednjeročnom planu. Na prvom mestu je Kina, koju čak 60% ispitanika vidi kao potencijalno najveći izvor SDI, a potom slede SAD, Nemačka, Velika Britanija, Japan, Francuska itd. Kao najbolji domaćini za SDI u periodu 2013-2015. viđeni su opet Kina i SAD, a potom i Indija, Indonezija, Brazil, Nemačka. ..

Nekoliko međunarodnih i istraživačkih instituta očekuje nešto viši priliv SDI u 2013. godini.  Međunarodni monetarni fond („World Economic Outlook Update 2013) predviđa skroman porast SDI u zemljama u razvoju, i to sa 446 milijardi dolara u 2012. na 477 milijardi u 2013. godini. Slično tome, Institut za međunarodne finansije (Institute of International Finance IIF) procenjuje da će zemlje u razvoju sa 499 milijardi u 2012. dostići oko 517 milijardi dolara u 2013.

Magazin FDI Intelligence navodi da bi nastavak dužničke krize i neizvesnost od budžeta u SAD mogle negativno uticati na globalni priliv SDI u 2013, očekujući pad od 20% u svim regionima sveta, koji će se boriti da održe nivo SDI iz 2012. Dok je prethodnih godina bilo rasta nekih industrija, poput  kreativne ili obnovljivih izvora energije, stručnjaci ovog magazina ne vide koja bi to industrija ove godine mogla da održi nivo SDI, osim nafte, gasa i teške industrije u Severnoj Americi i još nekim zemljama.

Održivi rast stranih direktnih investicija će zahtevati rešavanje dužničke krize u Evropi, politiku sigurnosti u SAD i veću političku stabilnost na Bliskom istoku i u delovima Afrike i malo je verovatno da će do povećanog toka stranih direktnih investicija doći pre 2014. godine.

 

 

 

 

 

 

 

Posted in Uncategorized | Leave a comment

„Wa kon yo sai“ (Japanese Spirit – Western Knowledge)

Autor: Biljana Vrzić, pomoćnik direktora VIP Fonda

Verujem da svi koji su ikada posetili Japan imaju jedan zajednički utisak – da je Japan, relativno mala ostrvska zemlja, gusto naseljena veoma ljubaznim, visoko obrazovanim i vrednim ljudima, koji žive na visokom standardu, sa savršeno razvijenim ekonomskim i društvenim sistemom, koji koriste i razvijaju najnovije tehnologije današnjice, ali koje istovremeno kroz život vode tradicionalne vrednosti japanske kulture i osećaj pripadnosti jednom zaista posebnom narodu.

Susret starog i novog

Susret starog i novog

I upravo ova japanska izreka,„Wa kon yo sai“, označava umeće kombinovanja zapadnjačkog“ znanja i postignuća, moderne industrije, tehnologije i načina poslovanja, sa japanskim duhom i težnjom za očuvanjem kulturnog identiteta. Može se reći da je ta činjenica ključ uspeha i prosperiteta ove, od nas vrlo daleke, ostrvske zemlje, koju odlikuje velika zavisnost od prirode i prirodnih promena, čijoj su milosti svakodnevno izloženi.

Od suptropske klime i jednog od najlepših koralnih predela oko južnog ostrva Okinawe, preko čuvene planine Fuji, koja se stidljivo skriva iza oblaka, pa sve do hladnih, snegom prekrivenih skijaških centara na severnom ostrvu Hokkaidu, proteže se čudesna zemlja izlazećeg sunca. Na površini od oko 378 hiljada m² živi 127 miliona ljudi, okruženih morem sa svih strana i izloženi volji prirode.

Osaka

Osaka

Japanski narod je svestan koliku moć ima voda koja ih okružuje, kao i svakodnevni potresi zemlje po kojoj hodaju, pa se iz tih razloga prema prirodi odnose sa velikim poštovanjem i izuzetno razvijenom svešću da prirodne resurse treba čuvati, energiju štedljivo trošiti, samo koliko je zaista potrebno.

Balans potresima Zemlje ili onih na poslu i u svakodnevnom životu, Japanci nalaze često u okviru vrelih izvora, takozvanih Onsen toplih kupatila, gde je celo telo izloženo vrelini vode, te samim tim „prisiljava“ glavu i mozak na opuštanje svakog pojedinačnog nerva.

Klimu u Japanu odlikuju četiri godišnja doba, umerene do hladne zime i umereno topla leta, slične prosečne temperature kao kod nas, što omogućava i uzgajanje sličnih vrsta voća i povrća, s tim da je ipak vlažnost zemlje i vazduha znatno veća.

Vinogradi, Prefektura Osaka

Vinogradi, Prefektura Osaka

Jedan od razloga dugovečnosti japanskog naroda svakako je i zdrava i umerena ishrana zasnovana na pirinču, od koga se pravi i hleb, kolači, testenine, vino (Sake), na proizvodima od soje (tofu, miso supa),  od ribe i morskih plodova, povrću i izuzetno blagotvornim algama. Meso se jede u vrlo malim količinama, što pokazuje i činjenica da ćete u prodavnici videti cenu izraženu za jedan gram mesa, a ne za kilogram. Slatkiši, voće i slično konzumiraju se u umerenim količinama i ni u čemu nema preterivanja. Voće se konzumira kao dezert, i zato mora biti slatko, a takođe su vrlo popularni sušeno i smrznuto voće, med, džem i slične poslastice.

Tržište prehrambenih proizvoda i mogućnost za saradnju

Prirodne karakteristike određuju i raspoloživost hrane i mogućnosti uzgajanja određenih kultura. Ograničenost prirodnim resursima doprinela je tome da se čak 60% hrane uvozi. Japan najviše uvozi ribu i druge morske plodove (32%), zatim  meso (18,7%), žitarice (11,7%), povrće (6,8%) i voće (5,7%).

Veleprodajna pijaca hrane, Kjoto

Veleprodajna pijaca hrane, Kjoto

Hrana se uvozi najviše iz Kine, odakle dolazi šarena paleta proizvoda, kako primarnih poljoprivrednih tako i prehrambenih proizvoda, meso stiže iz Australije, riba i drugi plodovi mora iz okolnih zemalja, soja, kukuruz i pšenica iz SAD-a, vino, razne vrste sireva i drugih specijaliteta iz zapadnoevropskih zemalja (Nemačka, Francuska, Italija), voće, povrće i zaista mnogo prehrambenih proizvoda dolazi u japanske luke svakodnevno, a opet vrlo malo iz Srbije.

Vrlo zanimljivo je to da Japanac svoje znanje o nekoj evropskoj zemlji često vezuje za proizvode iz te zemlje koji se mogu naći na japanskom tržištu, te na žalost vrlo malo zna o nama i o našoj zemlji. Stoga je važno da kreiramo pozitivan imidž kroz naše proizvode koje možemo izvoziti u Japan.  Primera radi, kada nekoga u Japanu pitate da li zna za Bugarsku, on će vam odmah reći: „Naravno, bugarski jogurt!“, jer jedna od najvećih prehrambenih kompanija u Japanu – Meiji, proizvodi jogurt prema bugarskoj licenci, koji je vrlo popularan mlečni proizvod u Japanu. Gradeći imidž godinama, kroz promociju svojih proizvoda, turističku ponudu i naravno podršku vlade, uspeli su da stvore sliku o sebi i da približe svoju zemlju prosečnom Japancu.

S obzirom na specifičnosti i tražnju na japanskom tržištu, veliku razdaljinu i dug transport, potencijale za izvoz iz Srbije u Japan treba tražiti u proizvodima kao što su smrznuto i sušeno voće, med, džem i vino. Nezagađenost i slabo hemijsko tretiranje zemljišta u Srbiji omogućavaju proizvodnju organskih proizvoda i zdrave hrane, koja može naći svoje mesto i potrošače na tržištu Japana.  Za sada, med i džem uglavnom dolaze iz Francuske, Belgije i drugih evropskih zemalja. Bagremov med iz Srbije i slatki domaći džemovi od kajsija, šumskog voća i slično, sigurno bi svojim kvalitetom i vrhunskim ukusom pokazali da imaju šta da ponude japanskom potrošaču. Što se tiče smrznutog voća iz Srbije, ono već odlazi u Japan, ali još uvek u nedovoljnim količinama.

Srpski štand na sajmu FOODEX TOKYO

Srpski štand na sajmu FOODEX TOKYO

Pored toga što je Japan veliki donator Srbije, čime je značajno doprineo razvoju naše zemlje u poslednjoj deceniji, i što u našoj zemlji već proizvode velike japanske kompanije u prehrambenoj industriji, industriji duvana i elektronici, kao što su Japan Tobacco International, Asahi i Mitsui, Panasonic, sigurno je da postoji još mnogo prostora za saradnju između naše dve zemlje.

Upravo sa ciljem unapređenja trgovinske saradnje i povećanja izvoza iz Srbije u Japan, Japanska organizacija za međunarodnu saradnju (Japan International Cooperation Agency – JICA) u okviru svoje donatorske pomoći, svake godine organizuje sektorski fokusirani trening program u Japanu. Cilj je da se identifikujuprehrambeni proizvoda iz Srbije, koji imaju potencijal da, kvalitetom i cenom, budu atraktivni i dovoljno konkurentni na japanskom tržištu. Program u koji je uključen i VIP Fond,podrazumeva i pružanje vrednih informacija o mnogim bitnim detaljima na koje treba obratiti pažnju prilikom izvoza u Japan, kao što su proces carinske kontrole i zdravstvene ispravnosti na ulazu, zahtevi u pogledu kvaliteta, sertifikacija, sadržaj određenih materija, uspostavljanje kontakta i načini poslovanja sa japanskim firmama i slično.

Nadamo se da će ovakve konkretne aktivnosti doprineti većoj prepoznatljivosti Srbije i srpskih proizvoda u Japanu i da će naša dva naroda nastaviti da neguju međusobne izuzetno prijateljske odnose. Ne mora Japan biti baš tako daleko.

Posted in Uncategorized | Leave a comment

VIP Fond u TOP 5 svetskih agencija po primeni digitalnog marketinga u promociji Vojvodine

Fond za podršku investicija u Vojvodini ( VIP fond ) zauzeo je treće mesto na konkursu za najbolji digitalni marketing regiona, koji je raspisao fDi Intelligence, deo Financial Times-a. VIP fond našao se na listi pet najboljih agencija u svetu po načinu na koji na Internetu promovišu svoje regije, zajedno sa australijskom agencijom Invest Victoria (1.mesto), kanadskom agencijom Nova Scotia Business (2.mesto), švedskom Vesterbotten Investment Agency (4.mesto), kao i holandskom WestHolland Foreign Investment Agency.

 

 

 

 

 

Danas postoji tako puno mesta, zemalja, regiona, gradova, u koje turisti, i investitori, mogu da odu, mesta koja oduzimaju dah, imaju svoje priče, osobine, prednosti. I danas nije dovoljno imati dobru lokaciju, živeti u gradu koji oduzima dah i nuditi odlične uslove za biznis. Danas priču o tome moramo da ispričamo tamo napolju, na jednom užasno velikom i intezivnom globalnom tržištu. Čak i najveći gradovi i najbolje lokacije moraju da se bore za svoje mesto, a kamoli one lokacije poput Srbije, koja nosi breme ratova, laži i korupcije – imidž koji se ne može gumicom izbrisati, već moramo da primenjujemo sve moguće strategije i sve dostupne alate. Pored demokratskih promena, svih uloženih napora, diplomatije, otvaranja tržišta, naš posao bio je da što više ljudi tamo napolju sazna šta je uopšte Vojvodina, gde se nalazi, kakvu poslovnu klimu Srbija nudi, kakva je industrijska tradicija Vojvodine, da smo konkurentni zbog odnosa kvaliteta rada, finalnog proizvoda i cene radne snage, finansijskih i poreskih olakšica, da se ovde  normalno uči, živi i radi, bavi sportom, uživa u životu, ide na jazz, klasične i punk koncerte, i da Vojvodina nije samo severna pokrajina Zemlje koja je ratovala.

Posao žirija bio je da analizira digitalne marketinške kampanje i online promocije IPA agencija (agencija za privlačenje stranih investicija) poput VIP fonda, razvojnih ekonomskih agencija i drugih organizacija koje se bave privlačenjem stranih investicija, u više kategorija: najbolja strategija u digitalnom marketingu, najbolji veb sajtovi, najbolja upotreba društvenih mreža, najinovativnija strategija u digitalnom marketingu, najbolje digitalne strategije gradova, najbolje digitalne strategije regija, najbolje digitalne strategije zemalja i najbolje digitalne strategije industrijskih zona.

Agencijama širom sveta poslat je upitnik o njihovim strategijama i inicijativama u digitalnom marketingu. Stiglo je više od 50 prijava iz svih regiona sveta i organizacija koje predstavljaju investicione lokacije na svim nivoima (grad, regija, zemlja, specijalna ekonomska zona). Sudije su najpre ocenjivale upitnike, a potom i pregledale veb sajtove i profile agencija na društvenim mrežama.

Moram da kažem da smo, popunjavajući taj obiman online formular bili, pre svega, surovo iskreni u ocenama šta radimo, a šta ne radimo, koliko imamo, a koliko nemamo, koliko znamo, a koliko tek treba da naučimo…We do not use paid search advertising…Basically, we use most of the non-black-hat techniques taking into account that our website wasn’t initially designed as SEO friendly…. Currently, we are developing a new website incorporating SEO from the start… Beside the limited budget, only one person (PR advisor) is working on PR, online marketing, web site updating, blogging and social networkingBila sam i skeptična, jer uvek mislim da možemo mnogo bolje i da njihovi PR-ovi, blogeri, komjuniti menadžeri, online marketing menadžeri i drugi, naročito iz razvijenijih zemalja, imaju neke digitalne transportere sa kojima putuju kroz vreme i prostor u cilju istraživanja, razvoja, promocije i marketinga.

Međutim, činjenica je da IPA agencije širom sveta nisu baš sve na vreme počele da koriste prednosti Interneta, mada se danas situacija menja i one počinju da se utrkuju u tome ko će pre stići do ona 92% biznis lidera koja informacije traži najpre na Internetu.

Priznanje koje je VIP fond dobio rezultat je prepoznavanja da su dinamičan sajt, blog (uskoro novi!), aktivnost na društvenim mrežama i digitalni marketing danas najbolji način da se promovišu zemlja, region, grad ili mikro lokacija, kao i naših brojnih aktivnosti u protekle dve godine:

  • Promocija web sajta i optimizacija za pretraživače,
  • Pokretanje kompanijskog bloga,
  • Aktivni profili na društvenim mrežama (Facebook, Twitter, LinkedIn, Google+, You Tube, Pinterest),
  • Pojačana link strategija kroz razmenu linkova sa institucijama i organizacijama koje imaju slične ili iste ciljne grupe (ambasade, privredne komore, poslovna i udruženja investitora itd.),
  • Pojačana e – mail strategija kroz redovno slanje Biltena VIP fonda (newslettera) na srpskom, engleskom, i po potrebi na nemačkom i italijanskom, koji na listu od 3.000 kontakata nose informacije o biznis klimi, subvencijama, promenama zakona, priče uspešnih, informacije o novim investicijama ili reinvesticijamam, novim lokacijama i mogućnostima za ulaganja…
  • Inovativan pristup kroz informacioni sistem VIPIS, koji ima tri kategorije korisnika: zaposleni u agenciji, lokalne samouprave čiji obučeni predstavnici mogu da mu pristupe i sami unose svoje investicione lokacije, kao i spoljni korisnici, pre svega potencijalni investitori, koji mogu da se registruju i pristupe toj bazi podataka koje sadrže brojne brownfield i greenfield lokacije, kao i potencijalne partnere za zajednička ulaganja. VIPIS na ovaj način obezbeđuje direktniji kontakt sa korisnicima  naših servisa. Svaki bilten i povremeno statusi na društvenim mrežama vode direktno na stranicu VIPIS-a, kao svetleći bilbordi za motele pokraj auto puta.
  • Edukacija, sebe i naših partnera u poslu privlačenja stranih direktnih investicija, lokalnih samouprava. VIP fond im pomaže kroz edukaciju o svim modernim alatima za privlačenje stranih investicija, pa smo u okviru niza seminara „Znanjem do investicija“ koje organizujemo već šest godina, jedan od seminara posvetili upravo Internet promociji. Seminar se zvao „Misli globalno, privlači lokalno – Lokalne samouprave na Internetu“, a cilj nam je bio da oni nauče kako da uz pomoć Interneta brže i efikasnije servisiraju svoje korisnike, komuniciraju sa građanima, promovišu svoje lokacije, privlače investitore koji će otvarati nova radna mesta.

Sve što smo učinili bilo je u formi koja odgovara našem budžetu i činjenici da smo mala agencija, u kojoj jedna osoba (c’est moi) radi sve što rade oni putnici kroz vreme, uz pomoć još jedne osobe u VIP fondu, Bojana Vukovića, koji je ICT advisor, i koji mnogo bolje razume šta znače reči access logs, Meta tag, SEOMoz, internal backlogging itd….

Ali, rezultati našeg rada su dobri. Potvrda toga je kada vam se novinari BBC preporuče na listu za newsletter, kada vas na Twitteru prate mediji i sve više kompanija, i naravno, priznanja poput Digital Marketing Awards 2012. Promene koje su digitalni marketing i online aktivosti uneli u naše poslovanje nisu možda odmah bile vidljive, ali su nam pomogle da napravimo veliki korak:

Danas stižemo do zemalja, ambasada, sajmova, medija, foruma, kompanija i pojedinaca koji, zahvaljujući Internetu, odjednom svi žive u Vojvodini.

Posted in Uncategorized | 5 Comments

Prava vrednost stranih investicija

Gost autor: Snežana Vuković, direktorica TRS Swiss Production, Petrovaradin

U četvrtak 29. novembra, naša kompanija TRS SWISS PRODUCTION otvara nedavno renovirani proizvodni objekat u Petrovaradinu, gde poslujemo na 14.000 m2 zatvorenog prostora. Otvaramo   vrata kompanije kako bismo prvenstveno zvaničnicima Srbije i Vojvodine pokazali šta radimo, tajne naše specifične delatnosti, kao i da predstavimo neke planove za budućnost. Imaćemo čast i da ugostimo Nj.E. Majkla Kirbija, američkog ambasadora u Republici Srbiji, jer istoga dana želimo da proslavimo i prvu godišnjicu od kako nas je preuzela američka kompanija Clover.

U nekim razmišljanjima o ovom događaju i svemu što ga okružuje, od samih početaka do danas, kada smo izuzetno uspešna kompanija u svom sektoru, razmišljala sam zapravo i o tome šta je prava vrednost strane investicije? Koje smo vrednosti mi konkretno svojom investicijom doneli u Srbiju i na neki je način obogatili? Svesna sam da ova tema oduvek unosi dosta kontroverzi i da se uglavnom   spekuliše o količinama novca koji su ovde investirane. Ja mogu da kažem da je do sada 12 miliona evra uloženo u naše poslovanje u Srbiji, ali to ne treba da bude u fokusu naše pažnje.

Najveća vrednosti koje smo mi kroz investiciju u stari pogon perovaradinske „Pobede“ doneli su  znanje, tehnologija, veštine organizacije rada i discipline, organizaciona kultura. To je nešto što Srbiji treba možda i više nego bilo šta drugo. To je duh koji možete da osetite kada dođete u našu kompaniju, koji prožima svaki i najmanji deo firme. I to je nešto što su mnoge od naših kompanija izgubile tokom godina ekonomske izolacije i krize, koje nisu imale kontakte sa partnerima iz inostranstva i, samim tim, ni sa promenama koje su se desile u poslovanju uopšte. Ja mogu sa ponosom da kažem da su naši zaposleni sposobni da šire način i kulturu rada, gde god otišli i šta god radili, i to je nešto što će ostati kao trajna vrednost i korist za Srbiju.

Lična karta kompanije

  • TRS Swiss Production, osnovana 1988. u Švajcarskoj, jedan je od najvećih reproizvođača toner kertridža za laserske štampače u Evropi (više od 500 različitih modela za sve značajne proizvođače printera).

  • Kompanija posluje od 2006. godine u Vojvodini. Na površini od oko 14.000 kvadratnih metara u delu pogona stare „Pobede“ u Petrovaradinu, radi 450 zaposlenih, i to je najveći njihov pogon u Evropi.
  • Očekuju da ukupan prihod kompanije za 2012. godinu dostigne 30 miliona evra, pri čemu 96% čini izvoz. Proizvodi su namenjeni za tržišta Britanije, Nemačke, Švajcarske, Italije, Portugala, afričkih zemalja itd.
  • Dobit se ne iznosi iz naše zemlje, već se čuva za jačanje finansijske pozicije preduzeća. Važno im je ekološki čisto poslovanje. U potpunosti su dostigli ‘zero waste’ koncept i rade u saglasnosti sa svim zakonima Srbije i EU koji se odnose na rad, zapošljavanje i zaštitu okoline.
  • Pre godinu dana postali su deo američke grupacije Clover Holdings Inc, koja je svetski lider u vertikalno integrisanim, kompletnim ekološkim rešenjima, pod čijim je okriljem nastavljen rast proizvodnje, prihoda i broja zaposlenih.
  • Otvarajući vrata svoje fabrike, TRS Swiss Production želi javnosti da približi svoju, po mnogo čemu specifičnu industriju, da pokažu renoviran deo pogona, najavi nove planove i obeleži godišnjicu od kako su preuzeti od strane Clover-a.
Posted in Srpski | Leave a comment

Real value of foreign investments

Author: Snezana Vukovic, Managing director, TRS Swiss Production – part of Clover Technologies Group

This week (actually on Thursday November 29th) our company, TRS SWISS PRODUCTION, is opening recently renovated manufacturing facility in Petrovaradin where we operate on 14,000 m2 of covered space. We will open our doors to show to high officials of Serbia and Vojvodina what we are doing here and present some plans for the future.

We will also have the honor of hosting  H.E. Michael D. Kirby, U.S. Ambassador to the Republic of Serbia. Additional reason is that we would like to celebrate the first anniversary of Clover Technologies USA  (which is our owner) in Serbia.

In some reflections on the occassion, I went back to how we started and where we are today – so successful and brilliant – so that I was thinking about foreign investments in general and values they bring to Serbia.

This topic has been bringing a lot of controversy both in the past years and today, but most of the time people are talking about some outstanding  amounts of money which has been invested. Also we can point out 12 milion which have been infused into our business in Serbia, but that should not be in the focus of our attention.

The biggest value is in knowledge and technologies, work organization and discipline and organizational culture. This is something that Serbia needs more than anything else. This is the spirit which you can feel when you come to our company, you can feel that it functions to its deepest parts. And this is something that many of our companies have lost during years of economical isolation and crisis, having no contacts with partners from abroad and thus no chance to stay in touch with changes that took place in business in general.

But, our employees are now capable of spreading this seed wherever they would go and work and this is something that will remain as a permanent value and benefit for Serbia.

Posted in English | Leave a comment

Reakcija na tekst Telegrafa „BRUKA: Srbija ima najveće doprinose na planeti!“

Autori su sve kolege u VIP-u koje su zvale, preračunavale i pomogle da ovo sastavimo.

Kada reč BRUKA napišeš velikim slovima, lako je privući pažnju čitalaca, koji neće proveravati informacije. Ovakav naslov svakako privlači pažnju, nije problem da pređe granice naše zemlje, da ne govorimo o tome koliko će da iznervira građane Srbije. Videli smo juče da su vest prenosili mediji, agregatori vesti, tvitovalo se. Međutim, kako malo prelazi i granice profesionalizma, imamo potrebu da reagujemo. S obzirom na to da su aktivnosti VIP Fonda, pored ostalih, poboljšanje investicione klime i  promocija Vojvodine, ali i cele Srbije, kao značajne investicione lokacije, smatramo da u etar bar ne treba da idu one informacije koje dodatno kvare poljuljan imidž Srbije, a pri tome nisu tačne.

Prema tekstu Telegrafa, „u Srbiji se za porez i doprinose na zarade izdvaja 69,8 odsto od ukupne neto zarade, i po tome je naša zemlja lider u svetu“. Kao izvor navodi se KPMG – renomirana konsultanstka kuća koja pruža usluge revizije, te usluge poreskog i finansijskog savetovanja. Nakon što smo ih kontaktirali, od njih smo dobili kompletno istraživanje.

Pomenuto istraživanje obuhvatilo je komparativnu analizu poreskih politika u velikom broju zemalja u svetu. Srbija se ovde rangira po dva kriterijuma – visini stope poreza na dohodak građana i poreza na kapitalnu dobit. Niti jedan od ova dva podatka nisu objavljena u tekstu Telegrafa.

Osim toga, evidentno je da se tabela objavljena u Telegrafu ne pojavljuje u samom istraživanju. Želimo da verujemo da je novinar, u najboljoj nameri da informiše čitaoce, pokušao samostalnim istraživanjem da predstavi stope poreza na zarade i socijalne doprinose u Srbiji, u poređenju sa podacima datim u analizi KMPG-a. U prevodu, Srbije nema u originalnoj tabeli KPMG-a, već ju je novinar sam dodao i tom prilikom učinio suštinsku grešku u metodologiji obračuna. Naime, stope poreza na zaradu i stope socijalnih doprinosa obračunavao je na neto zaradu, dok je KMPG to radio krenuvši od bruto zarade, odnosno uzimajući u obzir efektivne stope koje se dobijaju uzimanjem ukupnih poreza na bruto primanja pre odbitaka. Nije na nama da sudimo da li je onda takvu tabelu trebao potpisati sa KPMG, to će oni, kao autori originalnog istraživanja, morati da učine sami.

Da je novinar Telegrafa koristio istu metodologiju kao i KPMG, došao bi do saznanja da stopa poreza na zarade u Srbiji iznosi 12%, a ne 34%, dok stopa socijalnih doprinosa iznosi 17,9%, a ne navedenih 35,8%. Ukoliko ove, metodološki ispravne, podatke integrišemo u objavljenu tabelu, videli bismo da je poreski sistem Srbije i te kako konkurentan onom u Nemačkoj, Velikoj Britaniji, Mađarskoj, Hrvatskoj, Francuskoj i drugim evropskim zemljama.

U zvaničnoj izjavi koju je KPMG dostavio medijima povodom ovog istraživanja, a u vezi sa porezom na dohodak građana, piše:

„Prema rečima Igora Lončarevića, partnera u poreskom odeljenju u KPMG kancelariji u Beogradu, Srbija se i dalje nalazi u grupi zemalja sa relativno nižom stopom oporezivanja, kao što su Češka, Rumunija, Rusija, Slovačka i Ukrajina, gde se poreska stopa kreće od 11% do 20%. Iz našeg neposrednog okruženja, od zemalja koje su učestvovale u istraživanju  nižu stopu oporezivanja ima Bugarska (10%), dok je poreska stopa u Hrvatskoj značajno viša (kreće se do 40%).“

Isti ovaj tekst poslali smo juče i uredništvu Telegrafa. Nije bruka biti fin.

Posted in Uncategorized | 2 Comments

FDI in the first quarter in 2012.

In the first three months of 2012, 138 million euros of Foreign Direct Investment (FDI) have been announced, which should result in employment of nearly 4000 workers. Already 11.5 million euros have been implemented.

From the earlier announced investment, mostly in the last two years, in the first quarter 21.46 euros worth investments have been realized along with employing 317 workers. Surely, that is connected to the realignment on the global scene, as also to receiving the candidate status for the EU, receiving the award from the Magazine fDI Intelligence that declares Vojvodina as the fourth best location in Europe according to the cost effectiveness criteria. Also, there is the fact that the companies has previously entered the country, and which in Vojvodina according to our statistic (and the only currently available) are more than 230, are satisfied with the operating conditions in this region.

Hereafter we induce some of the announcements:

The German Henkel announced building a new plant in Inđija, small town in Vojvodina, that will provide jobs for 50 new employees. Inđija will become the regional product center of facade plaster for the Balkans. In the first construction stage, between 15 and 20 million euros will be invested.

In Subotica, Siemens is expanding the production facility along with new equipment installation worth 3 million euros, and according to the plan, until 2014 new technological processes will be installed, worth 21 million euros.

The German supermarket chain, Lidl will open three stores. Currently there is no confirmed information about the location, but it is know that mid-March they have signed the contract for the purchase of the land in Zrenjanin. Lidl plans to build a 2,000-square-meter supermarket and to employ 25 employees, by investing 1.5 million euros in the project in Zrenjanin.

Few days ago, a new factory was opened in Zrenjanin. The French company Mecaplast has invested more than 10 million euros in opening a new facility for production of plastic parts for cars, of which the largest part for installation in cars for Fiat in Kragujevac. Until the end of 2013, 120 workers will be hired. This company, headquartered in Monaco, today hires 5500 workers in 15 countries.

The English company Albon, which has been operating in Šimanovci since 2005, and producing machine elements and tools for the automotive industry, will build a new plant for manufacturing spare parts for Ford Motor Company. The value of the investment is 7.5 million euros and will include employing 200 workers. The production should start in 2013.

Swarovski is investing 21 million euros in the plant in Subotica, and plans to hire 550 new employees.

In the Czech tire factory Mitas in Ruma, on the 20th of March a new facility for tires for agricultural machinery production is inaugurated, producing mainly for export. The value of the investment is 3,5 million euros.

The Croatian company, Adrijana teks, member of the Italian Calzedonia, is also coming to Ruma. The company submitted an elaboration for building a 5000-square-meter facility in Ruma, for swimsuit manufacturing. The value of the investment is 7,2 million euros. This section will employ 71 new employees.

On the other side, according to Subotica’s city council decision, the Italian Calzedonia has been given eight hectares of construction land for building a new factory. The amount planned for the investment is 20 million euros, and the construction of the 18000-square-meter facility in the Industry zone Mali Bajmok will start next year. Until 2012, Calzedonia plans to hire 1000 employees.

 

First investment in some municipalities

The Italian spring jacket producer, Pieffe fashion has opened a new facility in Bela Crkva. The company hired 100 workers, and in the next three years will hire 150 more workers. The goods manufactured in Bela Crkva will be exported to Italy. This is the first foreign investment in this municipality.

The municipality Odžaci got its first Greenfield investment. The world famous international company, Magna seating, headquartered in Toronto, will build a new plant for production of upholstery and cushions for the first installation of car seats. Until 2015, Magna seating will hire 444 workers.

Another update in the municipality of Odžaci refers to selling the Hipol plast company. The Austrian company, Grainer bought it for 1,25 million euros. Grainer will invest between 6 and 7 million euros, along with taking over 60 workers and hiring 100 new ones.

A good start of 2012 for Sremska Mitrovica

Lames group, one of Fiat’s partners will start producing automatic glass lifters for automobiles in a rented factory in Sremska Mitrovica. Currently, 40 employees are working in the facility, and soon 40 new will be hired. The German Company MC Bauhemie, manufacturer of construction adhesive and other components will start building a new plant in Sremska Mitrovica in spring. The 9000-square-meter facility will be built in the Industry zone “Jezero” for producing chemical substances and additives for the needs of construction industry where 40 workers will be hired. The goods are oriented for export. Sirmium Steel, company operating in this city for more than one year and employing 200 workers, has announced building a new still mill and nail factory along with hiring 200 more employees. According to the plan, the construction shall be finished next year. Sremska Mitrovica has also reached an agreement with the Slovenian company Kopitarna, which plans to build a new factory next year, in which 180 workers will be hired.

South Korean company, Mecen IPC opened a factory in Nova Pazova, as a joint venture project with a domestic company Evropa ineks, for producing high quality insulator materials for inner and abroad market. The total amount of the investment is 4 million euros. Currently 35 workers are operating, and until next year, 60 more workers will be hired.

From the beginning of 2012, Vojvodina Investment Promotion – VIP has received 20 new inquiries from potential investors, which is significantly more than in the previous year`s first quarter.

 

 

 

 

Posted in English | Leave a comment

Direktne strane investicije u Vojvodini u prvom kvartalu 2012.

Za prva tri meseca 2012. godine najavljeno je oko 138 miliona evra stranih direktnih investicija (SDI) u Vojvodini, koje bi trebalo da rezultiraju zapošljavanjem skoro 4.000 ljudi. #Jako dobro.

Od ranije najavljenih investicija, tokom protekle dve godine mahom, u prvom kvartalu je realizovano oko 21,46 milion evra, i zaposleno je 317 radnika.

Sigurno je da to ima veze sa prestrojavanjem na globalnoj sceni,  ali ima veze i sa dobijanjem kandidature Srbije za EU, nagradom koju je Vojvodina od magazina fDi Intelligence dobila kao četvrti region u Evropi u kategoriji efektivnosti troškova ulaganja, kao i činjenicom da kompanije koje su u prethodnom periodu ušle u zemlju, a kojih u Vojvodini prema našim statistikama (i jedinim koje trenutno možete dobiti) ima više od 230, mahom jesu zadovoljne poslovanjem u ovom regionu. Kada dođete u situaciju da ružno i načičkano izgleda kada logoe svih prisutnih stranih kompanija stavite na mapu, onda su to slatke muke i lakše je graditi buduću strategiju za privlačenje drugih.

U nastavku teksta vas podsećamo samo na neke od pozitivnih SDI vesti iz prvog kvartala:

Nemački Henkel će ove godine u Inđiji izgraditi još jednu fabriku koja će biti regionalni centar za proizvodnju fasadnog maltera za ceo Balkan, i koja će otvoriti oko 50 novih radnih mesta. U prvoj fazi izgradnje biće uloženo između 15 i 20 miliona evra.

U Siemensu u Subotici je u toku proširenje proizvodnog pogona i ugradnja nove opreme vredna 3 miliona evra, a do početka 2014. godine planirano je uvođenje novih tehnoloških procesa vrednih 21 milion evra.

Nemački diskontni lanac Lidl otvara tri supermarketa. Za sada nije sigurno u kom gradu će biti izgrađen prvi, ali je poznato da je polovinom marta potpisan ugovor o kupovini zemljišta u Zrenjaninu, na kojoj će se graditi  supermarket veličine oko 2.000 kvadratnih metara. U izgradnju i opremu biće uloženo oko 1,5 miliona evra, a zaposleno oko oko 25 radnika.

U Zrenjaninu je pre par dana otvorena i fabrika francuske kompanije Mekaplast, koja je uložila više od 10 miliona evra u novi pogona za proizvodnju plastičnih komponenti za automobile, čiji je najveći deo namenjen za ugradnju u automobile u kragujevačkom Fijatu. Do kraja 2013. godine posao će dobiti 120 radnika. Ova kompanija sa sedištem u Monaku danas zapošljava 5500 radnika u 15 zemalja sveta.

Engleska kompanija Albon, koja od 2005. godine u Šimanovcima proizvodi mašinske elemente i alate za automobilsku industriju, najavila je izgradnju fabrike u Rumi za proizvodnju rezervnih delova za Ford Motor Company. Najavljeno je ulaganje od oko 7,5 miliona evra, a biće zaposleno oko 200 radnika. Proizvodnja bi trebalo da počne početkom 2013. godine.

Svarowski ulaže 21. milion evra u fabriku u Subotici, u kojoj će biti zaposleno 550 ljudi.

U fabrici guma Mitas u Rumi je 20. marta pušten u rad novi pogon za proizvodnju guma za poljoprivrednu mehanizaciju, namenjenu uglavnom izvozu. Investicija je vredna 3,5 miliona evra.

U Rumu dolazi i hrvatska kompanija Adrijana Teks, članica italijanske Kalcedonije, koja je najavila izgradnju pogona od 5.000 kvadrata za proizvodnju kupaćih kostima. Vrednost investicje iznosiće 7,2 miliona evra, a u pogonu će raditi oko 70 radnika. Podnet je elaborat za izgradnju pogona na 5.000 kvadrata.

Sa druge strane, Skupština grada Subotice je Kalcedoniji ustupila osam hektara građevinskog zemljišta za izgradnju fabrike. Planirani iznos investicije iznosi 20 miliona evra, a sama izgradnja fabrike od 18.000 kvadratnih metara u Industrijskoj zoni Mali Bajmok počela bi sledeće godine. Kalcedonija planira da do 2014. zaposli 1000 radnika.

Prve investicije u nekim opštinama

Italijanski proizvođač jakni Pieffe Fashion otvorio je pogon u Beloj Crkvi. Kompanija je zaposlila 100 radnica, a u naredne tri godine planira zapošljavanje još 150 radnika. Roba proizvedena u Beloj Crkvi izvoziće se u Italiju. To je prva strana investicija u Beloj Crkvi.

Odžaci dobijaju svoju prvu greenfield investiciju. Velika svetska kompanija Magna Seating, deo svetske kompanije sa sedištem u Torontu, u Odžacima otvara pogon za proizvodnju presvlaka i tapacirunga za prvu ugradnju sedišta za automobile, u kojoj će biti zaposleno 444 radnika do 2015. godine.

Još jedna novina u Odžacima je prodaja Hipol plasta. Austrijska kompanija Grainer kupila ga je za 1,25 miliona evra. Investicija će iznositi između 6 i 7 miliona evra. Kompanija preuzima 60 radnika Hipol plasta, a planira zapošljavanje dodatnih 100 radnika.

Dobar početak godine za Sremsku Mitrovicu

Nemačka kompanija MC Bauhemi, proizvođač građevinskih lepkova i drugih komponenti, takođe u Sremskoj Mitrovici, na proleće počinje izgradnju fabrike u industrijskoj zoni „Jezero“ na 9.000 metara, u kojoj će za početak raditi oko 40 radnika. Proizvodiće hemijske supstance i aditive za potrebe građevinske industrije Srbije i izvoza. U ovom gradu i livnica čelika Sirmijum Stil, koja već godinu dana radi i zapošljava oko 200 radnika,najavljuje novu valjaonicu čelika i fabriku eksera, sa još 200 radnika, čija bi realizacija mogla biti završena sledeće godine.  Sremska Mitrovica je postigla dogovor i sa slovenačkom kompanijom Kopitarna iz Sevnice, koja namerava početkom iduće godine da započne izgradnju fabrike, u kojoj će biti uposleno 180 radnika.

Južnokorejska kompanija Mecen IPC otvorila je u Novoj Pazovi zajedno sa domaćom firmom Evropa ineks fabriku, koja će proizvoditi izolacione materijale visokog kvaliteta za domaća i strana tržišta. Ukupna vrednost investicije je 4 mil EUR, zaposleno je 35 ljudi, a do kraja naredne godine biće otvoreno još 60 novih radnih mesta.

VIP Fond je od početka godine primio 20 novih upita potencijalnih stranih investitora, što je znatno više nego u prva tri meseca prethodnih godina.

Posted in Uncategorized | Leave a comment

Misli globalno, privlači lokalno – Lokalne samouprave i Internet

Cilj seminara „Misli globalno, privlači lokalno – Lokalne samouprave na Internetu“, koji je uSeminar VIP fonda: Lokalne samouprave i Internet organizaciji VIP fonda održan 28. februara u Skupštini Opštine Žabalj, bio je da ukaže na koji način danas lokalne samouprave uz pomoć Interneta mogu da budu brže, efikasnije i ekonomičnije u pružanju usluga svojim korisnicima, komunikaciji sa građanima i drugim ciljnim grupama, promovisanju usluga, lokacija i aktivnosti, privlačenju stranih direktnih investicija (SDI).

Tema je privukla dovoljno pažnje, te su srca organizatora  (a verujemo i govornika – big teeth smiley), bila puna koliko i skupštinska sala u Žablju. Gosti govornici su bili Gordana Čomić, potpredsednica Narodne skupštine Republike Srbije, Aleksandar Ivić, pomoćnik direktora Uprave za Digitalnu agendu pri Ministarstvu kulture, informisanja i informacionog društva, Miloš Đajić, predsednik Upravnog odbora Centra modernih veština, Marija Mutić, PR Centra modernih veština i ja, kao PR VIP Fonda. Moderator je bio direktor VIP fonda Branislav Bugarski, a domaćin Branko Stajić, predsednik Opštine Žabalj. Gosti na seminaru bili su i  potpredsednik Vlade Vojvodine i pokrajinski sekretar za međuregionalnu saradnju i lokalnu samoupravu Tomislav Stantić, predstavnici Zapadnobačkog okruga, Regionalne privredne komore Zrenjanin i drugi.  I još da kažemo ovo. Prema evoluacionim listićima, polaznici seminara bili su zadovoljni. Nije etički da govorim sada koje smo ocene dobili, ali ću reći samo da smo svi odlikaši, osim Gordane Čomič, koja je skoro vukovac.

Svi seminari koje smo do sada održali u Vojvodini – a od 2006. bilo ih je 23 – imali su za cilj da zaposlene u vojvođanskim lokalnim samoupravama upoznaju sa novim trendovima i alatima u privlačenju SDI: nastupi na sajmovima, javno-privatno partnerstvo (PPP), industrijski parkovi, lanac snabdevanja u poljoprivredi itd. Ova poslednja tema nametnula se sama, jer promene u novim tehnologijama, koje menjaju svet i način na koji danas poslovanje u globalu funkcioniše, ima i te kako veliki uticaj na ekonomiju i funkciju lokalnih samouprava. Od toga da danas građani mogu putem Interneta da podižu dokumenta, pa do činjenice da lokalne samouprave svoje veb stranice, uz povećane aktivnosti na društvenim mrežama i boljim pozicioniranjem na pretraživačima, mogu da iskoriste kao alat sa kojim će privući investitore. Danas besplatno, ili uz neznatna ulaganja u početku, lokalne samouprave mogu da osvoje deo tog prostora koje je izvorište svih informacija i na kojem se obavlja većina poslovnih transakcija, i na taj način povećaju mogućnost za dolazak novih investicija. Istraživanja pokazuju da danas više od 90% biznismena i donosioca odluka upravo na Internetu pronalazi poslovne informacije, što potvrđuje koliko je taj prostor velik i da ga treba ozbiljno shvatiti. Kada su naše lokalne samouprave u pitanju, situacija je svakako bolja nego pre nekoliko godina, ali je daleko od sjajne.

Zato smo sigurni da tema „Misli globalno, privlači lokalno – Lokalne samouprave na Internetu“ može da bude vrlo korisna onim lokalnim samoupravama koje u prepoznavanju promena koje tehnološki svet – ponekad pod prevelikim pritiskom – postavlja na naša ramena, te promene žele da prihvate kao alat ili kao igru. Igru bacanja kamena s ramena. Možda se čini teško, ali uz vežbu, dobaciš baš daleko.

Sve prezentacije sa ovog seminara postavili smo na naš sajt (rubrika Prezentacije), a  prezentacije eUpave nalazi se ovde.

Posted in Srpski | 2 Comments